Bezuinigingen klinken soms logisch; één veiligheidsaudit minder, een lock-out overslaan, minder instructie door een nieuwe collega "in het werk te laten meedraaien". Uit efficiency, is de moraal. Dat voelt misschien rationeel. Tot het misgaat en niemand meer precies weet wanneer de norm begon te verschuiven. Want onveiligheid ontstaat niet ineens. Het sluipt erin. Kleine afwijkingen worden routine 'omdat ze gisteren ook goed afliepen'.
Ik snap het. Het is verleidelijk om te denken 'het kan wel'. Om op gevoel te vertrouwen in plaats van op afspraken. Om te zwijgen, omdat iedereen zwijgt. Nobelprijswinnaar en psycholoog Daniel Kahneman noemde dit WYSIATI (What You See Is All There Is). Dat wil zeggen dat het menselijk brein de gaten in de werkelijkheid vult en ons laat denken dat dit de hele werkelijkheid is. Dat is het moment waarop gemak het wint van veiligheid, zonder dat je het merkt. Dit is gevaarlijk. Want dat er geen ongevallen zijn, betekent niet dat er geen risico's meer zijn. De norm vervaagt wanneer je die niet actief bewaakt.
De geboorte van 'professioneel wantrouwen'
Een effectieve manier om die normvervaging tegen te gaan is wat we 'professioneel wantrouwen' noemen. Het dramatische luchtvaartongeval in 1976 op Tenerife is daar een voorbeeld van. Een copiloot twijfelde, maar sprak het niet uit. Want tegenspraak van een hogere in hiërarchie was destijds not done. Het systeem stond sociale terughoudendheid toe. Dat kostte 583 mensen het leven ...
Dit ongeval staat nog steeds in de boeken als het grootste vliegtuigongeluk uit de geschiedenis. Eén vraag had het verschil kunnen maken: klopt dit? De term 'professioneel wantrouwen' was geboren en het heeft de luchtvaartveiligheid rigoureus veranderd.
Veiligheidskundigen hebben een bepalende rol in het 'professioneel wantrouwig' zijn. Niet door voor politieagent te spelen, maar door denkkracht te bieden. Geef aan waar normen dreigen te verschuiven. Voer het ongemakkelijke gesprek wanneer routines te makkelijk worden. Professioneel wantrouwen betekent niets vanzelfsprekend vinden. Niet cynisch worden, wel scherp blijven. Want de beste veiligheidsmaatregel blijft nog altijd dat er iemand hardop zegt: 'Wacht even. Klopt dit nog?'
