Er is een overkoepelend document waarin alle regels, uitzonderingen, en aanvullingen staan: het Arbeidstijdenbesluit (ATB). De bekendste uitzonderingen op de werktijdenwet zijn die voor zorg, nooddiensten, werknemers op een boorplatform en artiesten. Hoe dat zit leggen we hier onder uit.

Lees ook: De gevolgen van de Coronawet voor de arbo

De basis

Werknemers mogen overdag maximaal 12 uur per dienst werken met een maximum van 60 uur per week. Voor een feestdag mag in de 7 dagen voor de feestdag 2 keer maximaal 14 uur worden gewerkt.  Het gemiddelde aantal uur gemeten over 4 weken moet onder de 55 uur en 48 uur per 16 weken blijven. Na een werkdag mag een werknemer 11 uur aaneengesloten niet werken. De rust mag een keer per 7 dagen ingekort worden tot 8 uur. Dat mag alleen als werk of de bedrijfsomstandigheden dit nodig maken. Na 5 werkdagen mag een werknemer 36 uur aaneengesloten niet werken. Maar een langere werkweek is ook mogelijk, zolang in 14 dagen minimaal 72 uur aaneengesloten wordt gerust. Na 5 en een half uur werken moet de werknemer ten minste 30 minuten pauze nemen, eventueel gesplitst in 2 keer 15 minuten. Na 10 uur werken is de pauze minstens 45 minuten. Die mag ook worden gesplitst pauzes van minimaal een kwartier elk. Werken op zondag is niet verplicht.

Lees ook: Alles over salaris en vakantiewerk

Werktijden in de cao?

Als een sector of beroepsgroep eigen regels, uitzonderingen of aanvullingen wil, moeten die in een 'collectieve regeling' worden opgenomen. Deze regels zijn daarom vaak onderdeel van een cao-overleg. Maar dat hoeft niet. Het gaat er om dat er een in collectief overleg overeenstemming is bereikt. De afspraken kunnen dus ook in een losse rechtspositieregeling of een schriftelijke overeenstemming tussen de werkgever en het medezeggenschapsorgaan (de ondernemingsraad of de
personeelsvertegenwoordiging) worden bepaald. Zaken die vaak worden aangepast zijn de manier waarop pauzes worden opgenomen en verdeeld, de verdeling van rusttijden en duur van de werkweek en de maximumduur van een dienst.

Lees ook: Zo past u bestaande werktijden aan

Voor wie geldt de arbeidstijdenwet niet?

Een aantal groepen werknemers vallen helemaal niet onder de arbeidstijdenwet. Voor die groepen is de arbeidstijdenwet onwerkbaar of onhaalbaar. Denk bijvoorbeeld aan de pastoor bij een kerk. Die werkt elke week op zondag, terwijl dat wettelijk gezien niet verplicht mag worden en anders in elk geval niet wekelijks. De volgende groepen vallen niet onder de arbeidstijdenwet:

• vrijwilligers;
• beroepssporters
• wetenschappelijk onderzoekers
• podiumkunstenaars, zoals muzikanten en zangers
• medisch specialisten
• militairen tijdens oefeningen of bij uitzending
• begeleiders van school- en vakantiekampen

Er is ook een uitzondering voor alle werknemers die meer dan 3 keer het minimumloon (5103 euro bruto per maand) verdienen. De uitzondering op die uitzondering zijn niet-leidinggevende mijnwerkers, mensen met gevaarlijk werk en werkers in nachtdienst. Zij vallen dus wél onder de arbeidstijdenwet.

Lees ook: Verzoek verkorting arbeidstijd werknemer toegewezen

Verplichtingen van de werkgever rond werktijdenwet

Werkgevers zijn verplicht om een deugdelijke registratie te maken van de uren die de werknemers werken. Maar hoe hij dat doet mag hij zelf uitmaken. Zolang de arbeidsinspectie er uit kan opmaken of de Arbeidstijdenwet wordt nageleefd, is het prima. Wel moeten werkgevers het arbeidspatroon nadrukkelijk schriftelijk vastleggen en inzichtelijk te maken voor de individuele werknemers. Ook moeten veranderingen in het patroon (zoals een rooster) zo snel als kan worden gedeeld met werknemers.

Daarnaast moeten werkgevers op basis van een andere wet (de Arbowet) een risico-inventarisatie en -evaluatie (ri&e) en een plan van aanpak opstellen. Een onderdeel daarvan is aandacht voor arbeidstijden, de risico's die deze kunnen inhouden en de manier waarop hij die risico's wil beperken.

Nachtdienst

Werk dat meer dan een uur wordt verricht tussen 12 uur 's nachts en 6 uur 's ochtends is een nachtdienst. In tegenstelling tot dagdiensten, mogen nachtdiensten korter duren en is er meer rusttijd nodig. Per nachtdienst mag niet meer dan 10 uur gewerkt worden. Er is een uitzondering voor weekenden. Dan mag tussen 6 uur 's avonds op vrijdag en 8 uur 's ochtends op maandag 2 keer 11 uur worden gewerkt. Als de dienst eindigt ná 02.00 mag de werknemer niet eerder dan 4 uur 's middags een volgende dienst beginnen (14 uur rust) Dat mag maximaal 1 keer per 7 dagen worden ingekort tot tot 8 uur rust. Maar alleen als het soort werk of de bedrijfsomstandigheden dit nodig maken. Eindigt de dienst voor 2 uur 's nachts? Dan geldt de normale rust van 11 uur. Het is incidenteel toegestaan om een nachtdienst van 12 uur te werken. Maar niet vaker dan 5 keer per twee weken en 22 keer per jaar. Na een nachtdienst van 12 uur mag er minimaal 12 uur niet werkt worden. Verder:

• Na een reeks van 3 of meer nachtdiensten mag een werknemer minimaal 46 uur niet werken;
• Per 16 weken maximaal 36 nachtdiensten;
• Niet meer dan 7 achtereenvolgende diensten als één van die diensten een nachtdienst is. Dit mogen er 8 zijn als het soort werk of de bedrijfsomstandigheden dit noodzakelijk maken en dit in een collectieve regeling is afgesproken.
• Als de werknemer slechts af en toe een nachtdienst draait (minder dan 16 keer per 16 weken) geldt hetzelfde als voor dagdiensten: gemiddeld 48 uur werken per week.
• Als een werknemer regelmatig nachtdiensten draait (16 keer of meer per 16 weken), dan mag hij niet meer dan gemiddeld 40 uur per week werken binnen die 16 weken.

Lees ook: De rechten van zwangere en bevallen werknemers

Consignatiedienst en oproepdienst

Als een werknemer niet op de werkplek is maar wel opgeroepen kan worden om toch te gaan werken wordt dat consignatie genoemd. In de praktijk heten dat soort diensten ook wel oproepdienst of bereikbaarheidsdienst. Aanwezigheidsdiensten zijn iets anders. Goed om te weten: de tijd waarin de persoon niet aan het werk is, telt niet als arbeidstijd. Wordt de werknemer opgeroepen om te werken? Dan telt voor elke oproep ten minste een half uur arbeidstijd, ook als het een klusje van 5 minuten is. Wordt de werknemer binnen een half uur opnieuw opgeroepen? Dan telt de tussentijd ook als arbeidstijd.

Op een rij:

• Een werknemer mag niet langer dan 13 uur per 24 uur werken, inclusief de uren die voortkomen uit oproepen.
• Per 4 weken mag een werknemer maximaal 14 dagen oproepbaar zijn.
• Per 4 weken moet een werknemer minimaal tweemaal 2 aaneengesloten dagen niet werken en ook niet oproepbaar zijn.
• Direct voor en na een nachtdienst mag een werknemer niet oproepbaar zijn. Dit mag tot 11 uur voor een nachtdienst en pas weer vanaf 14 uur erna.
• Als een werknemer binnen 16 weken 16 keer of meer oproepbaar is tussen 00.00 uur en 06.00 uur, mag hij niet meer dan gemiddeld 40 uur per week werken binnen die 16 weken.
• Uitzondering: hij mag binnen deze 16 weken gemiddeld 45 uur per week werken onder de volgende voorwaarden:
  • Hij heeft direct na de laatste nachtoproep 8 uur aaneengesloten rust en hij is niet oproepbaar.
  • Als dat niet mogelijk is, dan moet hij in ieder geval dezelfde dag nog (dus voor 00.00 uur) 8 uur aaneengesloten rusten.

Let op! Een oproep geldt niet als een onderbreking van de dagelijkse of wekelijkse rusttijd en een oproep tussen 12 uur 's nachts en 6 uur 's ochtends telt niet als nachtdienst.

Lees ook: Oproepcontracten: onderschat ze niet!

Aanwezigheidsdienst

Als een werknemer wel op de werkplek is, opgeroepen kan worden maar niet de hele tijd aan het werk is, heet dat een aanwezigheidsdienst. Brandweer- en ambulancepersoneel heeft bijvoorbeeld wel eens aanwezigheidsdienst. Werken in aanwezigheidsdiensten moet altijd in een collectieve regeling worden afgesproken. SDe gehele periode dat de werknemer aanwezigheidsdienst heeft telt als arbeidstijd. Ook als er geen oproep wordt gedaan. Dat betekent dat de normale regels voor dag- of nachtdienst gelden. Werknemers die (vrijwel) alleen aanwezigheidsdiensten werken, hebben een eigen set regels.

• Direct voor en na een aanwezigheidsdienst mag een werknemer ten minste 11 uur niet werken. Per week mag de rust 1 keer ingekort worden tot 10 uur en 1 keer tot 8 uur, maar niet direct achter elkaar en de rust daarna wordt verlengd met de gemiste rust uren.
• In elke aaneengesloten periode van 7 maal 24 uren bedraagt de rusttijd minstens 90 uren. Die rusttijd moet minstens omvatten een onafgebroken rustperiode van ten minste 24 uren, alsook vier onafgebroken rustperioden van ten minste 11 uren, een onafgebroken rustperiode van ten minste 10 uren, en een onafgebroken rustperiode van ten minste 8 uren, waarbij onafgebroken rustperioden aaneengesloten kunnen zijn.
• Een aanwezigheidsdienst mag niet langer dan 24 uur duren, inclusief wacht- of slaapuren.
• In 26 weken mag een werknemer maximaal 52 keer in een aanwezigheidsdienst werken. .
• De schriftelijke instemming geldt voor een periode van 26 weken en wordt steeds stilzwijgend verlengd voor eenzelfde periode, tenzij een werknemer uitdrukkelijk aangeeft dat hij het met die stilzwijgende verlenging niet eens is.

Lees ook: Werknemer hoeft niet akkoord te gaan met overstap naar 'slechtere' cao

Sectorregels

Er zijn talloze branches en beroepen die door de aard van hun werk niet goed uit kunnen met de normale regels rond de arbeidstijden. In vrijwel alle gevallen is daar dan een eigen collectieve regeling voor afgesproken. Meestal zijn die terug te vinden in de cao, maar er is ook een brochure van de overheid die per branche zeer gedetailleerd ingaat op de eigen regels. Het daarbij van arbeidstijden voor werknemers in een bioscoop tot de brandweer en van mijnbouw tot bakkers.