Een traumatische gebeurtenis kan leiden tot een posttraumatische stressstoornis (PTSS). Experts Teus Brand en Sjef Berendsen beantwoorden 10 veelgestelde vragen over PTSS.

1. Herstelt iemand na een schokkende gebeurtenis niet vanzelf? 

PTSS lopen mensen op naar aanleiding van een schokkende gebeurtenis. Denk aan fysiek geweld, seksueel geweld (of grensoverschrijdend gedrag) of een confrontatie met de dood. Dit ziektebeeld gaat gepaard met een herbeleving van het moment, bijvoorbeeld een ernstig ongeval of bedreigende situatie.  

Berendsen: "Zo'n 80 tot 90% van de mensen die dit meemaken, herstelt inderdaad vanzelf. Een minderheid ontwikkelt PTSS. Van deze mensen zoekt slechts 10% in het eerste jaar hulp, 90% blijft met klachten rondlopen. Dit blijkt uit onderzoeken bij de politie en de brandweer. Uit de daar afgenomen vragenlijsten blijken veel werknemers met PTSS-gerelateerde klachten door te blijven functioneren. Daar is een rol voor de arboprofessional weggelegd: na een schokkende gebeurtenis waakzaam zijn op kenmerken en klachten van PTSS bij werknemers."   

2. Wat zijn de kenmerken en klachten van mensen met PTSS? 

Berendsen: "PTSS kenmerkt zich in de eerste plaats door herbeleving. Plotseling voelt iemand dat alles opnieuw gebeurt. Mentaal, maar ook fysiek. Als iemand met PTSS door een overval getriggerd wordt, kan diegene de kou van het pistool in de hals fysiek opnieuw voelen. Daarom vermijden mensen met PTSS het liefst de triggers die hen aan de schokkende gebeurtenis herinneren. Een werknemer die achter de balie agressie meemaakte, zal vervolgens niet meer achter die balie willen staan. En een medewerker van een benzinepomp die is overvallen door iemand met een hoodie aan, zal daarna iedereen met een hoodie uit de weg gaan."  

Berendsen benoemt ook hyperalertheid als kenmerk van PTSS. Dit betekent dat iemand een enorme schrikreactie krijgt bij confrontatie met bepaalde geluiden, geuren, situaties of andere zaken die diegene herinneren aan de traumatische gebeurtenis. "Als een werknemer is overvallen in de winkel, kan de bel van de winkeldeur zo'n trigger zijn." 

Brand vat al deze kenmerken samen als 'de rode knop'. "Iemand met PTSS leeft zijn eigen leven, tot de rode knop wordt ingedrukt. Dat roept zo'n sterke herinnering op dat er een heleboel tot leven komt. In het hoofd, maar ook in het lichaam."

3. Hoe kan PTSS tot problemen leiden op de werkvloer? 

Brand: "Dat varieert van lichte tot zware problematiek. Hebben we het over de lichte variant, dan kan de werknemer niet langer meer alle werkzaamheden aan die diegene voorheen uitvoerde. In het geval van de politie kan iemand dan bijvoorbeeld geen straatdienst meer lopen uit angst voor een confrontatie met agressie. In het geval van de zware variant komt de werknemer tot (bijna) niets meer. Dan hebben we het over volledige arbeidsongeschiktheid. De bedrijfsarts kan de mate van arbeidsongeschiktheid vaststellen."  

Berendsen vult aan: "Het is ook aan de bedrijfsarts om te inventariseren of het mijden van triggers de reden is dat de werknemer bepaalde werkzaamheden niet meer uit kan voeren. Is dit het geval, dan kan er sprake zijn van onvoldoende verwerking. Verwijzing naar een gespecialiseerde trauma-instelling kan in zulke gevallen zinvol zijn om de PTTS-klachten aan te pakken." 

4. Zijn er bepaalde signalen waar je als arboprofessional alert op kunt zijn? 

Berendsen: "Het is heel belangrijk om goed in contact te blijven met de werknemer na een schokkende gebeurtenis. In vaktermen heet dat watchful waiting, oftewel een vinger aan de pols houden. Iedereen zal na een schokkende gebeurtenis last hebben van beelden, nachtmerries of schrikreacties. Maar dat moet binnen een paar weken wel minder worden. Pas na 4 weken kun je PTSS diagnosticeren.  

Werknemers hebben als het ware 4 weken de tijd om te herstellen. Is er na die 4 weken geen of weinig verbetering? Durft de werknemer nog steeds niet naar de werkplek te komen? Of lukt het diegene niet meer om te functioneren zoals voorheen? Dan is de kans op PTSS groot. Dan is het aan de arboprofessional om de werknemer te laten diagnosticeren door een BIG-geregistreerde zorgprofessional zoals een GZ- of klinisch psycholoog of een psychiater." 

5. Bestaat er een 'hulpmiddel' voor het vaststellen van PTSS? 

Berendsen: "Ja, het meetinstrument Trauma Screening Questionnaire. Dat is een soort PTSS-zelftest, die is ontwikkeld na de bomaanslagen van 2005 in Londen. Deze test kan iedere arboprofessional downloaden en zelf afnemen. De test bevat 10 vragen. Beantwoordt de werknemer 6 van de 10 vragen met ja? Dan is dat een indicatie voor PTSS. Het is dan zaak de werknemer door te sturen naar een BIG-geregistreerde zorgprofessional voor traumatherapie." 

6. Wat zijn de behandelvormen voor PTSS die de beste resultaten bieden? 

Brand: "Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) is dé therapie voor werknemers die last blijven houden van de gevolgen van traumatische ervaringen. Tijdens een EMDR-behandeling wordt de werknemer gevraagd om terug te denken aan het naarste moment van de traumatische gebeurtenis. Tegelijkertijd wordt de werknemer afgeleid, door bijvoorbeeld met de ogen de vingers van de therapeut te volgen.  

Dit brengt het verwerkingsproces op gang, waarbij emoties, beelden en andere herinneringen kunnen opkomen. Door mensen te laten focussen op iets anders, worden de gebeurtenis en de herinnering ontkoppeld. Dat haalt de scherpe kantjes van de gebeurtenis af. Het trauma verandert daarmee van een actueel thema in voltooid verleden tijd." 

Berendsen vult aan: "Naast EMDR is exposure, oftewel blootstelling, een veel onderzochte behandelvorm. Bij imaginaire exposure vertellen werknemers over het trauma in de ik-vorm en in de tegenwoordige tijd. En bij exposure in vivo voeg je actief triggers toe. Dan laat de therapeut bijvoorbeeld een foto van een man in een hoodie zien of een ruzieachtig geluid horen. 

Daarmee creëer je een herbeleving van het trauma in de kamer, waarbij mensen, in het bijzijn van de therapeut, de angst maximaal laten oplopen en merken dat er niks gebeurt. Zo leren zij de baas te worden over de herinnering. Deze twee vormen van traumatherapie worden overigens verzorgd door een BIG-geregistreerde zorgprofessional. Het is de taak van de arboprofessional om de werknemer daar naartoe te verwijzen." 

7. Wat adviseer je als arboprofessional aan collega's van medewerker met PTSS om goed met elkaar om te gaan? 

Brand: "Spreek een stopsignaal met elkaar af. Zodra de herbeleving door een bepaalde trigger op het werk op gang komt, noemt de werknemer het stopsignaal en weet iedereen wat er aan de hand is. De werknemer heeft dan de vrijheid om uit de situatie te stappen. Het is aan de arboprofessional om leidinggevenden en collega's hierop te wijzen. 

Daarnaast is het van belang om iemand natuurlijk zo snel mogelijk door te sturen naar een BIG-geregistreerde zorgprofessional. Dat is enorm belangrijk, want de ziektelast kan dermate hoog worden dat mensen er niet meer uitkomen. In enkele gevallen kan die last zelfs leiden tot zelfmoord(gedachtes). Deze mensen kunnen niet langer omgaan met hun emoties zodra de rode knop wordt ingedrukt. Dat moeten we met elkaar voorkomen. Dus niet op vrijdag denken: dat komt maandag wel. Maar direct adequaat hulp zoeken." 

8. En wat kun je beter niet doen? 

Berendsen: "Ik heb het meegemaakt dat brandweermannen en politiemensen PTSS kregen, daarom uit het werkveld werden gehaald en op kantoor achter een bureau kwamen te zitten. De triggers werden zo vermeden, maar die mensen werden doodongelukkig. Dat is een hele foute oplossing." 

9. Sinds enkele jaren is er een nieuwe richtlijn. Kan sindsdien de diagnose PTSS beter of sneller worden gesteld? 

Brand: "Dankzij de nieuwe richtlijn weten vooral bedrijfsartsen beter waar hun grenzen liggen. Wordt de situatie te heftig? Dan weten zij beter door te verwijzen. Daardoor kunnen werknemers met PTSS nu sneller en beter herstellen." 

10. Hoe snel kan iemand met PTSS herstellen? 

Berendsen: "Dat hangt samen met de snelheid waarmee de behandelingen plaatsvinden. Hoe sneller je er na een schokkende gebeurtenis bij bent, hoe sneller iemand herstelt. EMDR kun je al in week 1 of 2 na de schokkende gebeurtenis toepassen als interventie. Het is dan belangrijk dat mensen teruggaan naar de plek van de gebeurtenis. Eerst onder begeleiding, vervolgens zelfstandig. In zo'n geval kunnen medewerkers alweer binnen anderhalve maand hun werkzaamheden uitvoeren, zonder PTSS.  

Ben je er later bij? Dan vinden dezelfde handelingen plaats, maar is er al tijd verloren. Er is dan al verzuim geweest en dat is doodzonde."